ممكنات است و عالم ، هم ممكن است و معلول ذات حقّ ، و تخلّف معلول از علّت تامّه محال است ، بنا بر اين بايد عالم هم ، به قدمت ذات حق ، قديم باشد . و از اين جاست كه بحثها آغاز مىگردد و توجيه‌ها شروع مىشود ، زيرا عدّه‌اى بر اين رأى به شدّت تاخته و قبول آن را مستلزم قول به برابرى خالق و صانع و مصنوع دانسته‌اند ؛ لذا قائلين به قدمت عالم براى توجيه نظريّه خود و رفع ايهام برابرى خالق و مخلوق و صانع و مصنوع ، به بحث در انواع تقدّم پرداخته و همهء آنها را تعريف كرده و توضيح داده و يك نوع از آنها را كه تقدّم علىّ است ، دستاويز خود ساخته و نظريّه خود را بدان توجيه نموده‌اند و از مخمصهء اتّهام اعتقاد به تعدّد قدما و تساوى ذات حق با عالم ، و نيز برابرى واجب و ممكن و علّت و معلول ، به زعم خود ، خود را نجات داده‌اند . و گفته‌اند : تقدّم حقيقى همين تقدّم علّى است ، خواه طبيعى باشد يا ذاتى ، و چون در هر صورت ذات علّت بر معلول مقدّم است ، پس تساوى بين علّت و معلول و خالق و مخلوق منتفى است . اينك براى توضيح بيشتر مختصرى از اين توجيهات و توضيحات را طبق آنچه كه در آثار شيخ آمده است مىآوريم : انواع تقدّم 1 . تقدّم بالطّبع : آن است كه : آنچه شىء بر آن متوقف است بر او پيش افتد مانند تقدّم عدد يك بر دو ؛ از ويژگى اين نوع تقدّم آن است كه وجود شىء دوم بر اوّل متوقّف است ، يعنى اگر عدد يك نباشد دو هم موجود نيست ، امّا مجرّد وجود يك ، موجب عدد دو نيست ، پس در تقدّم بالطّبع با عدم اوّلى ، دومى هم معدوم مىگردد ، امّا مجرّد وجود اوّلى وجود دومى را واجب نمىكند . 2 . تقدّم بالذّات ، آن است كه ذات آنچه كه علّت و موجب چيزى است بر آن ، پيش افتد ، مانند تقدّم علّت بر معلول ؛ از ويژگى آن اين است كه : « چون علّت به جملگى اجزاء حاصل شود ، البتّه معلول بايد حاصل شود . . . » . « 1 » 3 . تقدّم زمانى : آن است كه موجودى از لحاظ زمان بر موجودى ديگر مقدّم گردد ، مانند : تقدّم موسى بر عيسى : اين نوع تقدّم هم در واقع به تقدّم بالطّبع بر مىگردد ، زيرا آنچه كه در اينجا پيش افتاده ، در حقيقت تقدّم زمان موسى ( ع ) بر زمان عيسى ( ع ) است و

--> ( 1 ) مجموعهء شماره 3 ؛ پرتونامه ، ص 32 .